FANDOM


Earth Eastern Hemisphere

Je Æde as jeseen foanoaf 't skeer.

Die Æde (af Æd) is foanoaf je Sunne jeseen die daarde ploanet foan uus sunnestalsel. Herin beheer ze tau die ätter hum jenoamd "ædsk ploanets", weerfoan ze soowæl in massa as in volume de graaste is. Die Æde is foar soovar bekand die eenig plek in dät heelal weer liewe foarkuum af foar is jekuume un is die woonploats foan miljoens af soarts orgoanisme. Radiometrisk doaterenge 'ei uutjeweese dät je Æde 4,57 miljard jier jeleede is untstanded un 't liewe maximoal 1 miljard jier spädder. Sins 't untstand foan liewe ap Æde 'ei die biosfeer ('t liewe) die ædatmosfeer suurstofriek jemoaked, soodät æroob orgoanisme da kanne uurliewje un die ozonlæd koan untstande. Die beskaarm 't æduurflak gjuun skoadelk UV (ultraviolet) stroaleng, soodät liewe ap 't loond muugelk ist.

't Æduurflak is foar 71% bedaak mäd woater in je form foan sør un oosjoans, die raast bestand uut graatlonds un ailoonde. Waoter is nuudsoakelk foar 't uurliewe foan al bekaand liewesforme.

Die lithosfeer, de buutes læd foan je faste Æde, is foardeeld in 'n toal riegied ploate af skols, die ap 'n geologisk tiedskoal (uur miljoens af jiere) longsaam uur 't æduurflak beweeg. Die beweegeng foaruursoak de formeng foan berge en vulkanisme. Unner de lithosfeer befiend sig de longsaam convecteerend ædmantel. De stroomeng in je mantel foaruursoak die beweegenge foan die ploate en 't vulkanisme oan dät æduurflak. Unner je mantel befiend sig 'n floejboar buutekaarn (weerin 't ædmagnetisk fæld wæd apjewekt) un 'n vaste binnekaarn. Dit magnetisk fæld beskaarm 't liewe gjuun de sunnewind en kosmisk stroaleng.

Die Æde traa um je Sunne in deselde tied dät ze 366,26 moal um sig oaën ask traa. Disse tiedsduur wæd 'n siederisk jier jenand. Umdæt de rotaasje foan die Æde um sig ask un die boan foan je Æde um je Sunne deselde regteng fuulg (foanoaf de naudpool jeseen gjuun de wiesers foan je klok in) is die laangde foan 't jier in sunnedeege jemeete perskies een daai kuurter, noamelk 365,26 deege.

Die ædask moak 'n hook foan 23,439281° mäd 't flak weerin die ædboan læt, wät die seisoens foaruursoak. Die Æde 'ei een noaterlek satteliet, de Moon, die kuurt noa je formeng foan je Æde mût sien untstande. Die oantriekengskragt foan de Moon foaruursoak jetiede in je oosjoans, stabiliseer die hellengshook foan die ædask un die de rotaasjesnelhed foan je ploanet longsaam oafneeme.